De banaliteit van het kwaad

De banaliteit van het kwaad

Hannah Arendt wilde begrijpen. Dat was misschien wel de diepste drijfveer van haar leven. Niet begrijpen om goed te praten. Niet begrijpen om afstandelijk te analyseren wat eigenlijk om rouw, woede en ontzetting vraagt. Maar begrijpen omdat wegkijken geen antwoord is. Omdat alleen wie durft te kijken naar wat mensen elkaar kunnen aandoen, misschien kan voorkomen dat het opnieuw gebeurt.

Arendt wist waarover zij sprak. Zij werd geboren in een Joods gezin, groeide op in de Duitse cultuur, las als jong meisje al Kant en studeerde filosofie bij Martin Heidegger. Zij hield van de taal, de denkers, de geestelijke traditie van Duitsland. Juist daarom moet de opkomst van het nationaalsocialisme voor haar een dubbele breuk zijn geweest. Niet alleen de politieke vijandigheid trof haar, maar vooral wat er in haar omgeving gebeurde. Mensen weken terug. Vrienden zwegen. Bekenden meden het contact met Joden. Later zou zij zeggen dat het persoonlijke probleem niet zozeer was wat de vijanden deden, maar wat de vrienden deden.

Dat is een huiveringwekkende zin. Het kwaad begint blijkbaar niet altijd met openlijke haat. Soms begint het met terugtrekken, met zwijgen, met niet meer groeten, met doen alsof je het niet ziet.

Arendt werd door de Gestapo verhoord, vluchtte naar Frankrijk, werd daar opnieuw bedreigd en kwam uiteindelijk via Portugal in de Verenigde Staten terecht. Vanuit ballingschap hoorde zij over de vernietigingskampen. Aanvankelijk wilde zij het niet geloven. Toen het besef doordrong, schreef zij later dat het was alsof de afgrond zich opende.

Maar zij koos niet voor verbittering. Zij koos voor denken. Haar levensmotto werd: ik wil begrijpen.

In haar grote werk over totalitarisme onderzoekt Arendt hoe samenlevingen ontvankelijk kunnen worden voor ideologieën die alles willen verklaren. Volgens haar speelt verlatenheid daarbij een grote rol. De moderne mens is vaak losgeraakt van oude verbanden: familie, geloofsgemeenschap, ambacht, buurt, traditie. Hij leeft in een massamaatschappij waarin hij zich gemakkelijk verwisselbaar voelt. Niet meer iemand met een eigen roeping, maar een radertje in een groot geheel.

Juist in zo’n leegte kunnen ideologieën binnendringen. Zij geven mensen opnieuw een verhaal, een doel, een vijand, een gevoel van betekenis. Het nationaalsocialisme beloofde een groots rijk en een verbondenheid van bloed en volk. Het communisme beloofde een klasseloze samenleving en een historische opdracht. De inhoud verschilde, maar Arendt zag eenzelfde structuur: beide systemen boden een totaalverklaring van de werkelijkheid. Zij vertelden waar de geschiedenis naartoe ging, wie daarbij hoorde en wie moest verdwijnen.

Het gevaar begint waar mensen ophouden zelf te denken.

Daarom is Arendts analyse van Eichmann zo indringend. Toen Adolf Eichmann in Jeruzalem terechtstond, verwachtte men een monster te zien. Een demonische figuur. Een sadist. Iemand die zichtbaar belichaamde wat hij had gedaan. Eichmann had immers een sleutelrol gespeeld in de deportatie van miljoenen Joden naar concentratie- en vernietigingskampen.

Maar Arendt zag iets anders. Zij zag geen groot demonisch kwaad in menselijke gedaante. Zij zag een bekrompen, plichtsgetrouwe bureaucraat. Een man die sprak in clichés, die zich verschool achter bevelen, procedures en functies. Hij had, zo zei hij zelf, nooit iemand met eigen hand gedood. Hij had alleen transporten georganiseerd. Hij had treinen laten rijden. Hij had gezorgd dat er geen wagons leeg bleven. Hij had zijn werk goed willen doen.

Juist dat vond Arendt zo verontrustend.

De banaliteit van het kwaad betekent niet dat het kwaad zelf banaal is. De gevolgen waren afschuwelijk, onvoorstelbaar, vernietigend. Banaliteit betekent bij Arendt dat het kwaad soms geen diepte heeft. Dat het niet altijd voortkomt uit satanische haat of uitzonderlijke wreedheid, maar uit gedachteloosheid. Uit het onvermogen of de weigering om zich af te vragen: wat doe ik eigenlijk? Wat betekent mijn handelen voor de ander? Kan ik mij verschuilen achter mijn functie, mijn bevel, mijn opdracht?

Eichmann dacht niet werkelijk. Hij functioneerde.

Daarmee raakt Arendt aan iets dat veel verder gaat dan één historische rechtszaak. Zij waarschuwt voor wat zij de “heerschappij van niemand” noemt: de macht van systemen waarin niemand zich nog werkelijk verantwoordelijk voelt. De ene afdeling voert gegevens in. Een andere neemt besluiten. Een derde regelt transport. Een vierde zegt dat zij alleen de wet uitvoert. Iedereen doet een klein stukje. Niemand ziet het geheel. Niemand voelt zich schuldig.

Maar mensen verdwijnen. Levens worden vernietigd. En achteraf zegt iedereen: ik deed alleen mijn werk.

Dat maakt Arendts denken zo actueel. Want ook vandaag leven wij in systemen, organisaties, instituties en bureaucratieën. Wij krijgen formulieren, richtlijnen, protocollen, algoritmen, beleidsnota’s en instructies. Veel daarvan is nodig. Zonder ordening kan een samenleving niet bestaan. Maar Arendt vraagt ons: waar begint gehoorzaamheid gevaarlijk te worden? Wanneer wordt plichtsbesef een vlucht uit verantwoordelijkheid? Wanneer zeggen wij te gemakkelijk: ik kan er niets aan doen?

In haar boek raakt Arendt ook aan het pijnlijke en omstreden onderwerp van de Joodse raden. Daarover is zij fel bekritiseerd, begrijpelijk ook. Want wie over slachtoffers spreekt die onder extreme dwang moesten handelen, moet dat met de grootst mogelijke voorzichtigheid doen. Arendt wilde echter ook dat donkere hoofdstuk niet toedekken. Voor haar liet het zien hoe totalitaire systemen mensen in moreel onmogelijke situaties kunnen brengen en zelfs vervolgden kunnen meesleuren in structuren van vernietiging. Dat blijft een pijnlijk punt in haar werk, en tegelijk laat het zien hoe radicaal haar verlangen was om niets buiten het denken te houden.

Arendt vroeg geen gemakkelijk oordeel achteraf. Zij vroeg wel dat wij zouden leren oordelen. Niet veroordelen vanuit superioriteit, maar onderscheiden. Waar begint medewerking? Waar had iemand kunnen vertragen, weigeren, ontduiken, helpen, zwijgen doorbreken? Niet iedereen hoeft een held te zijn. Niet iedereen kan zijn leven wagen. Maar tussen heldendom en gedachteloos meedoen ligt een brede ruimte.

Daar begint verantwoordelijkheid.

Het Milgram-experiment, waarin gewone proefpersonen bereid bleken een ander zware elektrische schokken toe te dienen wanneer een autoriteit zei dat zij moesten doorgaan, bevestigt op huiveringwekkende wijze Arendts inzicht. Mensen zijn vaak gehoorzamer dan zij van zichzelf denken. Zodra iemand anders zegt: “Ik neem de verantwoordelijkheid op mij”, lijkt het eigen geweten te worden uitgeschakeld.

Maar Arendt zou zeggen: dat kan niet. Niemand mag zijn geweten uitbesteden.

Wij zijn nooit alleen ambtenaar, soldaat, werknemer, burger, kerklid, bestuurder of uitvoerder. Wij zijn altijd ook mens. En mens-zijn betekent dat wij kunnen denken, spreken, oordelen en verantwoordelijkheid dragen.

Misschien begint verzet daarom niet altijd groots. Misschien begint het met een innerlijke weigering: dit doe ik niet. Hier werk ik niet gedachteloos aan mee. Hier stel ik een vraag. Hier vertraag ik. Hier kijk ik de ander weer aan als mens, niet als dossier, nummer, categorie of probleem.

Dat is de blijvende kracht van Hannah Arendt. Zij dwingt ons niet om overal wantrouwig te zijn, maar wel om wakker te blijven. Om niet te leven op automatische piloot. Om geen bevel, ideologie, systeem of groepsdruk de plaats te laten innemen van het geweten.

De banaliteit van het kwaad is een waarschuwing. Niet alleen over toen. Ook over nu. Het kwaad krijgt ruimte waar mensen ophouden persoon te zijn. Waar zij niet meer denken, niet meer oordelen, niet meer spreken.

Daarom blijft Arendts opdracht eenvoudig en veeleisend tegelijk: blijf denken. Blijf onderscheiden. Blijf mens.

Op Bevrijdingsdag vieren we dat Nederland werd bevrijd van een regime dat mensen reduceerde tot ras, functie, vijand of nummer. Maar bevrijding vraagt ook om herinnering en waakzaamheid. Vrijheid blijft kwetsbaar zolang mensen ophouden zelf te denken, zolang zij hun geweten uitbesteden aan systemen, leiders of bevelen. Juist daarom blijft Hannah Arendt ons aanspreken: vrijheid vraagt om mensen die luisteren, onderscheiden en verantwoordelijkheid nemen.

Misschien begint het antwoord op de banaliteit van het kwaad bij dat ene woord waarmee de Regel van Benedictus opent: Luister.

Niet blind gehoorzamen. Niet gedachteloos uitvoeren. Maar luisteren met het oor van je hart. Luisteren naar God, naar de werkelijkheid, naar de ander, naar het eigen geweten. Benedictijnse gehoorzaamheid is geen vlucht uit verantwoordelijkheid, maar juist een oefening in onderscheiding.

Wie werkelijk luistert, kan niet zeggen: “Ik deed alleen mijn werk.” Die blijft aanspreekbaar. Die blijft mens. Die vraagt niet alleen: wat wordt mij opgedragen?, maar ook: wat dient het leven, de vrede, de liefde?

Misschien is dat de Benedictijnse weg tegenover de banaliteit van het kwaad: dagelijks oefenen in aandacht, geweten en omkeer. Niet leven als een radertje in een systeem, maar als mens voor Gods aangezicht, verantwoordelijk voor de broeder en zuster die mij worden toevertrouwd.