Paus Leo XIV over menselijkheid, kunstmatige intelligentie en vrede

In zijn eerste encycliek, Magnifica Humanitas, richt paus Leo XIV zich op twee grote vragen van onze tijd: hoe bewaren wij de menselijke waardigheid in het tijdperk van kunstmatige intelligentie, en hoe bouwen wij aan vrede in een wereld die dreigt te wennen aan oorlog?

De paus gebruikt twee Bijbelse beelden als leidraad: de toren van Babel en de herbouw van Jeruzalem. Babel staat voor een technisch machtsproject zonder God, waarin de mens wordt herleid tot data, efficiëntie en controle. Jeruzalem staat voor het samen bouwen aan een rechtvaardige, broederlijke samenleving, waarin de mens niet wordt gereduceerd maar werkelijk tot zijn recht komt. De centrale vraag van de encycliek is dan ook: wat bouwen wij?

Paus Leo XIV wijst kunstmatige intelligentie niet af. Hij erkent dat zij van grote waarde kan zijn in bijvoorbeeld geneeskunde, wetenschap en bestuur. Maar hij waarschuwt dat techniek nooit de maatstaf van alles mag worden. Kunstmatige intelligentie kan gegevens verwerken en menselijke vermogens nabootsen, maar zij bezit geen bewustzijn, geen geweten, geen ervaring van liefde, lijden, vreugde of verantwoordelijkheid. Daarom moet de mens altijd verantwoordelijk blijven voor de keuzes die met behulp van technologie worden gemaakt.

Bijzonder kritisch is de paus op een samenleving die te veel vertrouwt op algoritmen. Beslissingen over werk, krediet, veiligheid of sociale deelname mogen niet worden overgelaten aan systemen waarin niemand meer persoonlijk verantwoordelijkheid neemt. Dan dreigen barmhartigheid, vergeving en gerechtigheid uit beeld te verdwijnen. Ook wijst hij op de ecologische gevolgen van digitalisering, zoals het grote energie- en waterverbruik van datacenters. Zorg voor de schepping blijft ook in het digitale tijdperk een opdracht.

Daartegenover plaatst Leo XIV een christelijk mensbeeld. Menselijke waardigheid ligt niet in technische perfectie of het overwinnen van alle grenzen, maar in het vermogen tot relatie, liefde, mededogen en verantwoordelijkheid. Ook kwetsbaarheid, ziekte, mislukking en eindigheid horen wezenlijk bij het mens-zijn. Juist daar kan de diepte van menselijke waardigheid zichtbaar worden.

Het tweede grote thema van de encycliek is vrede. De paus waarschuwt tegen de normalisering van oorlog. Oorlog mag nooit opnieuw gezien worden als een vanzelfsprekend politiek middel. In dat verband spreekt hij kritisch over autonome wapensystemen, cyberoorlog, desinformatie en het gebruik van kunstmatige intelligentie in militaire systemen. Waar geweld onpersoonlijker wordt en beslissingen op afstand of door systemen worden genomen, dreigt de mens zijn morele verantwoordelijkheid te verliezen.

Paus Leo XIV pleit daarom voor een “beschaving van de liefde”, een uitdrukking die hij ontleent aan paus Paulus VI. Die beschaving begint niet pas bij wereldleiders, maar ook bij onszelf: in onze taal, onze omgang met elkaar, onze bereidheid tot dialoog, onze aandacht voor slachtoffers en onze keuze om niet mee te gaan in cynisme of fatalisme. Vrede is niet alleen de afwezigheid van oorlog, maar de vrucht van gerechtigheid.

Voor Benedictijnse oblaten raakt deze encycliek aan de kern van onze roeping. De Regel van Benedictus leert ons te luisteren, te onderscheiden, matigheid te oefenen en de mens te ontvangen als beeld van Christus. In een wereld van snelheid, techniek en polarisatie klinkt hier een monastieke opdracht: niet meebouwen aan Babel, maar aan Jeruzalem. Niet leven vanuit beheersing en macht, maar vanuit aandacht, verantwoordelijkheid en liefde.

Aan het einde van de encycliek verwijst paus Leo XIV naar het Magnificat. God staat aan de kant van de kleinen en de zwakken. Daar begint ware menselijkheid. Daar begint ook de vrede.